Balet w trzech aktach (1877)
Libretto: Marius Petipa, Siergiej Chudiekow
Prapremiera: Teatr Bolszoj, Sankt Petersburg, 4 lutego 1877
Premiera tej inscenizacji: American Ballet Theatre, Nowy Jork, 21 maja 1980
Premiera polska: Teatr Wielki - Opera Narodowa, 15 maja 2004
Czas trwania: 2 godz. 50 min.
Inscenizacja i choreografia: Natalia Makarowa według Mariusa Petipy
Dyrygent: Tadeusz Kozłowski
Asystentki choreografa: Cynthia Harvey i Susan Jones
Scenografia i kostiumy: Jadwiga Jarosiewicz
Światła: Stanisław Zięba
Wersja American Ballet Theatre i Royal Ballet Covent Garden
Polski Balet Narodowy i Orkiestra Opery Narodowej
Bajadera w You Tube
Piękna hinduska baśń o miłości, której siła wykracza poza śmierć. Tytułowa tancerka świątynna Nikija poświęciła się bogom, jednak pokochała z wzajemnością szlachetnego wojownika Solora. Tymczasem wszechwładny Radża upatrzył sobie dzielnego młodzieńca jako kandydata na męża swojej córki Gamzatti. Aby uwolnić córkę od konkurentki, podstępnie naraża ją na ukąszenie jadowitej żmii. Nikija umiera ze złamanym sercem, a Solor jak Orfeusz wędruje we śnie za ukochaną do Królestwa Cieni. Tymczasem Gamzatti triumfuje i wiedzie zbolałego narzeczonego do ślubu. Jednak bogowie, chcąc pomścić śmierć swojej kapłanki, niszczą świątynię i unicestwiają wszystkich uczestników ceremonii. Dopiero teraz dusze Nikiji i Solora jednoczą się na całą wieczność. Legendarna gwiazda baletu, Natalia Makarowa wystawiła u nas swoją uznaną w świecie inscenizację Bajadery według najlepszych tradycji petersburskich. To pełne rozmachu, barwne, baśniowe widowisko, zaś słynna scena baletowa Królestwo Cieni w niedoścignionej choreografii Mariusa Petipy i w wykonaniu Polskiego Baletu Narodowego wzrusza do głębi pozostawiając niezatarte wrażenie. [pch]
„Kto lubi klasyczne baletowe bajki, musi zobaczyć ten spektakl w Operze Narodowej. Został przyrządzony dokładnie według reguł gatunku, ale także niesie ze sobą kilka niespodzianek. Oglądając Bajaderę, mamy wrażenie obcowania z czymś dobrze znanym, analogie z nieśmiertelnym Jeziorem łabędzim są oczywiste. I nie chodzi wyłącznie o tzw. akt biały, zresztą obraz Królestwo Cieni urodą plastyczną przewyższa słynny taniec łabędzi. (…) Ale to Bajadera była pierwsza, powstała prawie 20 lat przed Jeziorem łabędzim. Należy zrewidować poglądy na to, co oryginalne, a co wtórne w baletowej sztuce. I zastanowić się, dlaczego Jezioro łabędzie cieszy się nieprzemijająca sławą, a Bajadera musiała czekać prawie 100 lat, nim pierwszy raz wystawiono ją na Zachodzie. (…) Jeśli dziś mamy wydobyć Bajaderę z zapomnienia, możemy to uczynić wtedy, gdy pokażemy ją w perfekcyjnym wykonaniu. Kiedy w obrazie Królestwo Cieni na scenę Opery Narodowej wychodzą po kolei zwiewne tancerki, jedna po drugiej robiąc nienaganną arabeskę, nabieramy pewności, że ta premiera miała sens. Piękne pozy, staranne ułożenie rąk corps de ballet nadają szlachetności klasycznej choreografii Petipy”. [Jacek Marczyński „Rzeczpospolita”]
Fot. Juliusz Multarzyński, Marek Górecki
TREŚĆ BALETU
Akcja rozgrywa się w legendarnych Indiach. Bajadera Nikija, tancerka świątynna, kocha Solora, szlachetnego wojownika. Jednak Radża postanawia, że jego córka Gamzatti zostanie żoną Solora, który jest tak oczarowany jej urodą, że zapomina o przysiędze miłosnej złożonej wcześniej Nikii. Kiedy Radża dowiaduje się od Wielkiego Bramina (który także kocha bajaderę) o miłości Solora i Nikii, postanawia ją uśmiercić.
Gamzatti próbuje namówić Nikiję, by wyrzekła się Solora. Ta jednak odmawia i rzuca się na księżniczkę, która także postanawia teraz, że bajadera musi zginąć.
Nikija tańczy na uroczystości zaręczyn Gamzatti z Solorem, ale umiera ukąszona przez jadowitego węża, ukrytego w koszu z kwiatami, przesłanym jej przez Radżę i Gamzatti. Solor ma sen, w którym widzi Nikiję w Królestwie Cieni.
Później, podczas zaślubin z Gamzatti, Solora znów prześladuje niewidoczny dla innych duch Nikii. Tymczasem, bogowie rozgniewani zamordowaniem bajadery burzą świątynię, zabijając wszystkich zgromadzonych.
Dusze Nikii i Solora łączą się w wieczystej miłości.
AKT I
Scena 1. Święty Gaj, przed świątynią
Wojownicy powracają z wielkiego polowania na tygrysa, a dołącza do nich Solor, najszlachetniejszy wojownik w całym kraju. Prosi, by pozwolili mu pomodlić się w samotności przed Świętym Ogniem. Gdy jednak wojownicy oddalają się, Solor wzywa Magdawieję, głównego fakira, i prosi go o zaaranżowanie spotkania z bajaderą Nikiją. Rozmowę przerywa im przybycie kapłanów z Wielkim Braminem, który nakazuje Magdawiei zwołać innych fakirów, by przygotowali Święty Ogień do zbliżającej się uroczystości. Nadchodzą bajadery, a wśród nich Nikija, która ma zostać wśród nich główną tancerką. Wielki Bramin jest nią zachwycony i wyznaje Nikii miłość. Jednak bajadera odrzuca zaloty duchownego. Wielki Bramin jest głęboko dotknięty jej reakcją na swoje wyznanie. Gdy rozpoczyna się uroczystość, a tancerki świątynne przynoszą fakirom wodę, Magdawieja przekazuje Nikii wiadomość od Solora. Dziewczyna zgadza się na spotkanie, ale jej rozmowę z głównym fakirem obserwuje podejrzliwie Wielki Bramin. Po ceremonii, jej uczestnicy powracają do świątyni. Magdawieja wzywa wówczas Solora i poleca mu ukryć się w lesie zanim nadejdzie Nikija. Gdy dziewczyna się pojawia i spotyka z Solorem, oboje przysięgają sobie wieczną miłość nad Świętym Ogniem. Tymczasem, niezauważony przez nich Wielki Bramin obserwuje ich ze świątyni, a gdy zaniepokojony Magdawieja rozdziela kochanków, zazdrosny kapłan wpada we wściekłość i wzywa bogów, by pomogli mu zabić Solora.
Scena 2. Komnata w pałacu
W pałacu odbywa się uroczystość na cześć Solora, zbierają się zaproszeni wojownicy. Radża oznajmia wszystkim, że Solor w nagrodę za swoje męstwo otrzyma za żonę księżniczkę Gamzatti. Gdy Radża przedstawia Solorowi swoją córkę, wojownik jest oszołomiony jej urodą. Wprawdzie przysięgał już wieczną miłość Nikii, ale nie może się teraz oprzeć urokowi Gamzatti, a tym bardziej odmówić Radży. Zabawę na cześć młodej pary przerywa przybycie Wielkiego Bramina, który prosi Radżę o rozmowę na osobności i donosi mu o miłości Nikii i Solora. Miał nadzieję, że w ten sposób doprowadzi do śmierci Solora, lecz ku jego rozpaczy Radża postanawia zabić Nikiję. Gamzatti słyszy tę rozmowę i wzywa bajaderę do swoich komnat. Chce przekupić ją klejnotami i prezentami, by opuściła Solora, ale Nikija odmawia. W akcie desperacji próbuje ugodzić księżniczkę nożem, ale powstrzymuje ją służąca Aja. Nikija wybiega z komnaty, a Gamzatti, podobnie jak jej ojciec, postanawia ją zgładzić.
Scena 3. Ogród pałacowy
Odbywają się zaręczyny Gamzatti i Solora. Wielki Bramin przyprowadza Nikiję, by zatańczyła podczas uroczystości. Nie może ona pogodzić się ze zdradą ukochanego i w tańcu wyraża swój smutek. Służąca Aja podaje dziewczynie kosz kwiatów jako dar od Solora, co podnosi ją na duchu. Ale wśród kwiatów ukryty jest jadowity wąż, a kosz faktycznie przysłali Radża i Gamzatti. Kiedy Nikija pragnie powąchać kwiaty, zostaje ukąszona przez węża. Wielki Bramin podaje jej odtrutkę przeciw jadowi, ale zanim Nikija podnosi ją do ust, widzi Solora odchodzącego z Radżą i Gamzatti i postanawia umrzeć.
AKT II
Scena 1. Namiot Solora
Przygnębiony i przybity śmiercią Nikii, chcąc uśmierzyć swój ból, Solor sięga po opium, które otrzymał od Magdawiei.
Scena 2. Królestwo Cieni
Solor ma halucynacje i jawi mu się zmarła Nikija. Pojawia się ona w Królestwie Cieni, a jej wizja jest zwielokrotniona przez inne cienie. Solor wspomina jej taniec miłości przed Świętym Ogniem.
Scena 3. Namiot Solora
Kiedy nadchodzą wojownicy, by przygotować Solora do ślubu z Gamzatti, wizja Nikii wciąż trwa i wprawia go w zakłopotanie.
AKT III
Świątynia
W cieniu Wielkiego Buddy tańczy złoty bożek, gdy Wielki Bramin i kapłani przygotowują się do zaślubin Gamzatti i Solora. Wchodzą narzeczeni, a bajadery wykonują wokół nich rytualny taniec ze świecami, przypominający Święty Ogień płonący przed świątynią. Radża, Gamzatti i Solor tańczą, ale Solorowi wciąż nie daje spokoju wizja Nikii. Podczas tańca w tajemniczy sposób pojawia się kosz kwiatów jaki otrzymała Nikija, a Gamzatti, przerażona i trawiona poczuciem winy, ponagla ojca, by przyspieszył ceremonię zaślubin. Wielki Bramin udziela ślubu na stopniach ołtarza, ale Solor nie potrafi zmusić się do małżeńskiej przysięgi. Rozgniewani bogowie burzą świątynię, grzebiąc pod ruinami wszystkich obecnych. Dusze Nikii i Solora łączą się w wieczystej miłości.