PASAŻERKA
Recenzja z Pasażerki w "Rzeczpospolitej"
Mieczysław Weinberg urodził się w Warszawie 9 grudnia 1919 roku. W wieku dwudziestu lat rozpoczął studia w klasie fortepianu w Konserwatorium Warszawskim u Józefa Turczyńskiego. Przed II wojną światową wyjechał do Mińska, gdzie studiował kompozycję u Władysława Zołotariewa (uczeń Bałakiriewa i Rimskiego-Korsakowa). W latach 1941-1943 pracował w operze w Taszkiencie. Początek jego kariery kompozytorskiej datuje się na rok 1943, kiedy to partytura I Symfonii spotkała się ze znakomitą recenzją Dymitra Szostakowicza. Aprobata Szostakowicza umożliwiła Weinbergowi osiedlenie się w Moskwie, gdzie pracował jako kompozytor niezwiązany z żadną instytucją, brał również okazjonalnie udział w koncertach jako wybitny pianista. Mieczysław Weinberg zmarł w 1996 roku w Moskwie. W jego dorobku znajdują się: 26 symfonii (w tym 4 kameralne), 2 sinfonietty, 17 kwartetów smyczkowych, 28 sonat na różne instrumenty, inne dzieła kameralne, kilka koncertów, 7 oper oraz pieśni. Pasażerka jest najlepszą jego operą. Powstała w latach 1967-1968. obsada:Marta - Wioletta Chodowicz Kilkunastominutowa owacja na stojąco, zachwyt i łzy wzruszenia publiczności towarzyszyły warszawskiej premierze tej opery. Kiedy po spektaklu na scenie pojawiła się Zofia Posmysz – autorka powieści Pasażerka, według której powstało libretto opery, a jednocześnie pierwowzór książkowej bohaterki Marty – publiczność zamarła w chwilowej ciszy. Podobnie było podczas światowej premiery, która odbyła się 21 lipca 2010 roku na festiwalu w Bregenz, i której gościem honorowym również była Zofia Posmysz. Powieść rozsławił w Polsce i na świecie film Andrzeja Munka pod tym samym tytułem. Film Munka był dziełem niedokończonym, ale doskonałym. Do dzisiaj cieszy się ogromnym uznaniem. Operę Mieczysław Weinberg napisał w 1968 roku, ale za jego życia nie doszło do premiery – władze sowieckie uważały ją bowiem za dzieło podejrzane ideologicznie. „Tym, co sprawia, że opera Pasażerka jest dziełem szczególnie ważnym, jest jej autentyzm; Zofia Posmysz przecież przeżyła Auschwitz, Mieczysław Weinberg stracił w czasie Holocaustu całą swoją rodzinę i można powiedzieć, że resztę życia spędził, komponując muzykę ku jej pamięci” – mówi David Pountney, reżyser spektaklu i dyrektor generalny festiwalu w Bregenz, niekwestionowana gwiazda współczesnej reżyserii operowej.
Sponsor premiery: |
![]() | | |
|---|
![]() | | |
|---|
![]() | ![]() |
|---|
STRESZCZENIE
Akt I
Wczesne lata sześćdziesiąte, liniowiec. Akcję śledzi chór, który czasem bierze udział w scenie w charakterze więźniów,
pasażerów lub oficerów, a czasem jest tylko obserwatorem z innego czasu, tak jak my.
Scena 1
Niemiecki dyplomata Walter i jego żona Lisa podróżują do Brazylii, gdzie on ma objąć placówkę dyplomatyczną. Nagle
Lisa zauważa pasażerkę, przypominającą jej osobę, która jak sądziła już nie żyje. Pod wpływem szoku po owym
spotkaniu, kobieta wyznaje mężowi, że była strażniczką SS w Auschwitz. Ujawnienie tej prawdy prowadzi do kryzysu
między małżonkami.
Scena 2
Scena w obozie – dowiadujemy się, że Pasażerka to Marta, polska więźniarka, którą Lisa Franz będąc strażniczką,
upatrzyła sobie jako tę, która pomoże jej utrzymać w ryzach pozostałe więźniarki.
Scena 3
W żeńskim baraku poznajemy kobiety ze wszystkich zakątków Europy zgromadzone razem w tym kosmopolitycznym
piekle. Podejrzana o udział w partyzantce Rosjanka Katia wraca z brutalnego przesłuchania, a Kapo znajduje
napisany po polsku gryps, który może ją pogrążyć. Lisa rozkazuje Marcie przetłumaczyć treść listu, a ta zachowując
spokój odczytuje go jako list miłosny pisany do jej narzeczonego Tadeusza, który – jak podejrzewa – też jest więźniem
w obozie. Tymczasem na statku Lisa i Walter próbują przezwyciężyć kryzys i zaakceptować wtargnięcie niechcianej
przeszłości do ich związku.
Akt II
Scena 4
Pod nadzorem Lisy kobiety sortują rzeczy zrabowane więźniom. Przychodzi oficer i żąda skrzypiec. Komendant zarządził
koncert, w czasie którego jeden z więźniów ma zagrać jego ulubionego walca. Lisa znajduje skrzypce, po które
oficer przysyła owego więźnia. Jest nim narzeczony Marty – Tadeusz. Rozpoznają się, lecz tę krótką scenę przerywa
Lisa. Pozwala im na dalsze kontakty w nadziei, że ową „dobroć” obróci kiedyś na własną korzyść.
Scena 5
Lisa zaczepia Tadeusza w warsztacie, w którym ten wytwarza srebrne ozdoby na zamówienie oficerów SS. Jedną
z nich jest Madonna, w rysach której Lisa rozpoznaje Martę. Strażniczka oferuje Tadeuszowi możliwość spotkania
z Martą, ale Tadeusz odmawia. Nie chce być dłużnikiem esesmanki.
Scena 6
W żeńskim baraku odbywają się urodziny Marty, która śpiewa pieśń o zakochaniu w śmierci. Przerywa jej Lisa i próbuje
ją sprowokować mówiąc, że Tadeusz zrezygnował z szansy spotkania z nią. Jednak Marta jest niewzruszona: skoro
Tadeusz tak postanowił, widocznie miał rację! Yvette próbuje nauczyć starą Rosjankę francuskiego, a Katia śpiewa
o Rosji. Nagle wpadają strażnicy: nadeszła pora selekcji. Wyczytana zostaje lista numerów i jedna po drugiej więźniarki
zostają zabrane. Lisa mówi Marcie, że jeszcze nie jej kolej: na razie pozwoli jej uczestniczyć w koncercie Tadeusza.
Scena 7
Tymczasem na statku Lisa i Walter osiągnęli porozumienie: nawet jeśli Pasażerka to Marta, postanawiają zachowywać
się jak gdyby nigdy nic i idą na tańce do salonu. Lisa wpada jednak w panikę, gdy Pasażerka podchodzi do orkiestry,
a ta, najwyraźniej na jej specjalne życzenie, zaczyna grać ulubionego walca komendanta.
Scena 8
W obozie nadszedł czas koncertu, zgromadzili się wszyscy oficerowie i więźniowie. Jednak Tadeusz nie gra walca, lecz
inny utwór. Następuje zamieszanie, skrzypce zostają roztrzaskane, a on sam trafia do celi śmierci. W ostatniej scenie
zostajemy z Martą i jej wspomnieniami oraz jej pragnieniem, by wszyscy, którzy cierpieli nie zostali zapomniani.